Martin Heidegger: "Bycie i czas"

1927 / przekład: Bogdan Baran

Wizytówkowe dzieło jednego z wizytówkowych filozofów XX wieku było nie tylko jedną ze ściśle najtrudniejszych przepraw na mojej filozoficznej drodze, ustępującą chyba tylko niesławnej Fenomenologii ducha - jest też jedną z najbardziej problematycznych w ocenie. Instynktownie mam do tej książki stosunek zdecydowanie negatywny i na pierwszy rzut oka Heidegger powinien łatwo wskoczyć w szeregi filozofów z gatunku tych, których nie cierpię (jeszcze zupełnie pomijając może osobne od warstwy filozoficznej, trudne jednak do pominięcia wiadome wątki w biografii tej postaci): spekulatywnych, tworzących piękne, wielkie i monumentalne systemy na wątłych fundamentach, posługujących się stylem i językiem tak odpychająco trudnymi, że łatwymi do posądzenia o celowe zamącenie treści w celu wywinięcia się krytyce. W jego przypadku to jednak jest bardziej złożone niż w przypadku Hegla, Schellinga czy Bergsona. Finalnie mój stosunek do Bycia i czasu przenika przede wszystkim ambiwalencja.

Sam punkt wyjścia tej pracy jest dla mnie jak najbardziej pociągający, z ducha krytyczny, sceptyczny i analityczny: postulat przyjrzenia się "byciu" - fenomenowi bycia czy też po prostu znaczeniu i sposobowi używania tego słowa i jemu pokrewnych - skonstatowanie, że jest to dużo mniej oczywiste, niż się z rozpędu wydaje, że rozjaśnienie i naprostowanie tego może mieć fundamentalne znaczenie dla stanu wiedzy filozoficznej i skoro tak - próba dociekań. Jednak jeszcze zanim zostanie zarysowany ten szlachetny punkt wyjścia, staje się oczywiste, że metoda Heideggera w opracowaniu tego zadania będzie niemal odwrotna od pożądanej: oparta na absurdalnym, lunatycznym wprost słowotwórstwie, na raczej językowym kuglarstwie do próby wyjaśnienia rzeczywistości niż wyjaśnieniu jak rzeczywistość odbija się w języku, na wybiórczych obserwacjach, arbitralnej i dziwacznej architekturze przemyśleń. W wyniku tego tekst Bycia i czasu przybiera formę niemal satyry na filozofię, koronnego dowodu dla tych, którzy traktują tę dziedzinę jako bujanie w wariackich oparach i raczej nieudaną poezję pisaną prozą niż naukę. Przy niektórych zdaniach zdarzało mi się parsknąć śmiechem; jest to w ogóle kopalnia mniej lub bardziej wyrwanych z kontekstu zdań i wyrażeń o potencjale humorystycznym.

Problem w tym, że przy uważnej lekturze tekstu, może nie zawsze, ale przynajmniej niekiedy, zaczyna się jednak odnosić wrażenie, że to wszystko tylko formalne pozory i Heidegger jest daleki od bredzenia i kompletnego pustosłowia. W pewnym momencie przyzwyczaiłem się już do jego świata namnożonych meta-pojęć, zlepkowyrazów i istniejących słów używanych w mocnym oderwaniu od ich "tradycyjnego" znaczenia, ugruntowałem sobie też część z nich - i oto nagle treść zaczęła się kleić (potem jednak na powrót przestała). Może nie jako precyzyjny, logiczny wywód rodem z Schopenhauera czy Russella i może nie jako krynica prawd ważnych i doniosłych, ale jako przynajmniej coś dorzecznego, spostrzegawczego i w pewnym stopniu przemawiającego do mnie; przede wszystkim zaś może po prostu inspirującego do spojrzenia na rzeczywistość trochę głębiej i zakwestionowania swojego jej postrzegania (raz jeszcze). Heidegger jako fenomenolog ma coś interesującego i w sumie trafnego do przekazania; jego spostrzeżenia na temat egzystencji sprowadzonej właśnie do "faktycznych" - odartych z błędów przyzwyczajonego czy to zdrowym rozsądkiem, czy to niedostateczną wnikliwością filozoficzną oglądu - "naszych" fenomenów, są nierzadko dość przenikliwe. Co z tego finalnie buduje i jak dalekie to jest od obiektywnie prawdziwego, to inna sprawa.

Szczyt mojego zainteresowania i aprobaty dla tej książki wystąpił mniej więcej w jej połowie, na stronach, na których dokonuje się konfrontacja Siebie i Się (dobry przykład czegoś, co brzmi bez sensu napisane tak po prostu, ale z uwzględnieniem rozumianych pod tymi słowami przez autora konstrukcji zyskuje dorzeczność), wydobycie fenomenów troski, upadania, bycia-ku-śmierci i paru innych. Nie wdając się i nie będąc dość kompetentnym do analizy czy objaśnienia tego wszystkiego, zaznaczę tylko, że wizja "życia i świata", jaka wynika z fenomenologicznego opracowania na tych polach, momentami nawet mocno mnie uderzała. Heidegger jawi się tu jako po prostu trafny obserwator życia, przenikliwie spoglądający na zachodzące w nim stosunki i zależności. To właśnie chwile spędzone nad tym "środkiem" książki, w trakcie których doznawałem niekrytego pobudzenia filozoficznego, przeważyły o mimo wszystko pozytywnej ocenie dzieła, choć po ostatnich kilkudziesięciu stronach ledwo przechodzi mi ona przez palce.

Z kolejnej strony patrząc, problem nawet z tymi co bardziej udanymi fragmentami wywodu jest taki, że są one udane raczej jako pewne inspirujące wizje, interpretacje, wykładnie - nie jako coś, czemu można by nadać uniwersalnie obowiązującą prawdziwość. Choć stylistycznie od pism Nietzschego różni się to niemal krańcowo, to "wartość" tej filozofii jest właśnie taka Nietzscheańska: intuicyjna, aforystyczna, poetycko-inspirująca, trafna bardzo lokalnie (w tych lepszych momentach miałem też skojarzenia z tym, na jakiej zasadzie przemawia do mnie koncepcja woli u Schopenhauera; w tych gorszych przypominał mi się raczej Kierkegaard). Nietzsche znalazł niemal doskonałą oprawę dla takich "prawd"; u Heideggera jest ona fatalna, pretensjonalna i pseudonaukowa, niepropocjonalna, heglowska, a z aspiracjami do pedanterii Spinozy. Co gorsza, gdzieś niedługo po tym, jak kończą się już po "egzystencjalistycznemu" nieco śmiałe i poetyckie, ale jeszcze dość sugestywne rozważania nad śmiercią i pojawia się czasowość, zaczyna się chyba ten fragment książki, który odpycha mnie najmocniej. Pachnie tam już heglizną maksymalnie i nie mógłbym być mniej zaskoczony pojawieniem się Hegla we własnej postaci w ostatnich paragrafach dzieła, dosłownie cytowanego i konfrontowanego z poglądami autora. Nie tylko wchodzimy tu na obszar wyjątkowo natarczywego słowotwórstwa, nie tylko płyniemy w spekulacje, ale też co może jeszcze gorsze narasta wrażenie bezdennego banału i powtarzania myśli znanych od tysiącleci pod maską wielkiej oryginalności, maską utkaną z przegadania.

Więc jakoś tak. Moja ocena jest bardzo robocza; nie mogę, skromny amator, wykluczyć, że przy ponownej, uważniejszej i bardziej świdrującej lekturze nabrałbym do Heideggera znacząco większego przekonania, a te momenty, kiedy lektura była trudną przyjemnością, rozciągnęłyby się na niemal cały tekst (bardzo mało prawdopodobne) - albo że uznałbym go za największego (spośród tych często komentowanych) hochsztaplera i pozoranta w dziejach filozofii (bardzo niewykluczone). Nie sądzę, żebym miał jeszcze na to w życiu okazję. Może jakimś diabelskim sposobem Heidegger uniknął zaliczenia w poczet filozofów z mojej perspektywy niesławnych, ale nazwisko to co najmniej przereklamowane przez historię i poznałem już przynajmniej kilkanaście innych, na które wolę poświęcać swój czas.



6.0/10

Komentarze

  1. A co sądzisz o związkach „Bycia i czasu” z nazizmem? Słyszałem, że tam pod koniec są pewne powiązania z tą totalitarną ideologią, szczególnie pod kątem Völkismu Heideggera

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Sam bym się raczej nie dopatrzył. Są spore warstwy tego dzieła, które dla mnie mają wydźwięk raczej indywidualistyczny, niemal antykolektywistyczny, więc z gruntu kojarzący mi się z kierunkiem raczej antynazistowskim niż nazistowskim. Natomiast właśnie "pod koniec" ten tekst się robi tak mętny i niestrawny, że może tam się takie rzeczy czają, tylko ciężko je wyłapać. Trochę nie ma to może znaczenia, bo Heidegger i tak dostarczył dużo bardziej jawnego świadectwa związków z nazizmem niż niuanse swojej filozofii

      Usuń

Prześlij komentarz