Indywidualności malarstwa: Chaïm Soutine

Czas / Miejsce / Styl

1893-1943 / Śmiłowicze, Białoruś (miejsce urodzenia); Francja (większość życia); pochodzenie żydowskie / ekspresjonizm

Sedno wyjątkowości

Choć malował prawie zawsze niewinne, neutralne tematy, jak martwą naturę, pejzaże czy zwyczajnych ludzi, jego obrazy są przepełnione koszmarem, brutalnością i grozą. Był mistrzem czerwieni, która przybierała u niego złowrogi i krwisty wymiar nawet wówczas, gdy nie przedstawiała krwi. Psychotyczna, wybuchowa, wybujała kolorystycznie, oparta na mnóstwie nerwowych pociągnięć pędzla odmiana ekspresjonizmu, jaką wykształcił, niekiedy docierała do granic figuratywności i antycypowała abstrakcyjny ekspresjonizm.

Opus magnum

Pejzaż z czerwonymi dachami (ok. 1919): 8.5/10
(kolekcja prywatna / 50 x 65 cm / olej na płótnie)

To bardzo wczesne i bardzo mało popularne w dorobku Soutine'a płótno w pojedynkę zwróciło moją uwagę na tego malarza. Gdybym ograniczył się do przejrzenia innych, być może w ogóle nie planowałbym już bliżej mu się przyglądać. Tylko to jedno wywołało we mnie większe zainteresowanie; ten krwiożerczy pejzaż wzbudził mój nagły zachwyt, zaatakował mnie i pochłonął. Dzięki niemu zacząłem wnikać głębiej w resztę dzieł białorusko-francusko-żydowskiego artysty i odkrywać, że i w nich jest wiele do zobaczenia. Ale wciąż to na to płótno mam ochotę spoglądać najdłużej.

Chyba dlatego, że mamy tu obie z dwóch cech Soutine'a, które podobają mi się w nim najbardziej, a jednak praktycznie nigdy na jego obrazach nie występują jednocześnie; na pewno nie w takiej intensyfikacji. Jedną jest podejście do pejzaży: zdeformowanych, ekspresjonistycznych, do tego stopnia pozbawionych wiarygodności rysunku na rzecz orgii barw, że prawie abstrakcyjnych. Jak pejzaż, zwłaszcza z elementem urbanistycznym, kojarzy się jako gatunek raczej z malarstwem spokojnym, tak tutaj rzeczywistość załamuje się na naszych oczach, materia trzeszczy w posadach, jakby rozrywana apokaliptycznym wiatrem. Drugą cechą jest miłość artysty do krwistej, złowieszczej, soczystej i brutalnej czerwieni, bezpośredniego i dosadnego przekaźnika intensywnych emocji. Soutine był w ogóle kolorystą zacnym, nie tylko "czerwienistą", o czym zaświadczy choćby pejzaż z widokiem na miasteczko Ceret z muzeum w Baltimore, ale czerwień stanowi u niego więcej niż wszystkie inne barwy razem wzięte.

Oglądamy pejzaż przedstawiający jakieś domostwo o czerwonych dachach w otoczeniu bujnej przyrody. Jest to dostrzegalne właściwie bez problemu, ale jednocześnie łatwo dostrzegalne jest, jak bardzo niedosłownie jesteśmy o tym poinformowani. Abstrahując już od tego, że budynek przechyla się fatalistycznie razem z całym światem, że nie ma tu wyraźnych konturów: przede wszystkim artysta podszedł z wielką swobodą do kolorów, zlewając je. Soutine nie jest ekspresjonistą totalnym, ma tyleż z ekspresjonizmu co z Van Gogha: jego kolorystyka ma nie tylko wewnętrzną logikę, ale też niezaprzeczalną więź z barwami rzeczywistości. Jest to pejzaż i jest wiele zieleni, czerwień jest uzasadniona dachówkami i jesienią, niebo jest jasne. Mimo to efekt nie jest racjonalny, a skrajnie emocjonalny. Tak kochana przez Soutine'a czerwień morderczo, nie znosząc sprzeciwu, osadza się na złożonej, wielobarwnej rzeczywistości, katuje ją, umacza w sobie. Jej optyczne uzasadnienie jest podstępem: zdaje się jasne, że tak naprawdę to smugi krwi, które spowijają cały świat, co zgadza się z posępną wizją rzeczywistości w twórczości malarza.

Jest to przez to obraz nieziemsko intensywny, energiczny, brutalny i, również przez ciasne zapełnienie autonomicznymi kolorami, bardzo ruchliwy. Opresyjnie otacza klimatem, a zarazem cieszy oko, bo czerwień Soutine'a jest doprawdy wyjątkowa, a tutaj znalazła godne tło do ekspozycji. Udało się twórcy uzyskać intensywność emocjonalną abstrakcyjnego ekspresjonizmu bez bagażu, jakim jest abstrakcja. Czuć tu duszę El Greca, umysł Van Gogha, wrzeszczące emocje ekspresjonistów i wrażliwość impresjonistów na rzeczywistość. Wszystko to w pomniejszeniu, ale co za mieszanka i co za odkrycie.

Jeśli ktoś będzie miał wątpliwości, czy aby pejzaż ten nie jest dużo bardziej niewinny, niż ja to sobie wyobrażam, niech przestudiuje późniejsze dzieła Soutine'a, z których większość wyjęta jest już zupełnie jawnie z uniwersum koszmaru sennego lub nawet, tym gorzej, egzystencjalnego. Również tam malarz nie potrzebuje do efektu krwistych tematów (choć niekiedy po nie sięga w swoich płaszczkach i tuszach wołowych). Rzeczywistość codzienna była dla niego wystarczającym źródłem grozy.

Inne wybrane dzieła

1. Pomarańcze na zielonym tle (1916 / Musée d'Art moderne de Fontevraud, Fontevraud-l'Abbaye): 6.5/10

2. Mieczyki (1919 / Musée de l'Orangerie, Paryż): 6.5/10

3. Stół (1919 / Musée de l'Orangerie, Paryż): 6.5/10

4. Droga do Fontaine des Tins w Céret (1920 / Princeton Art Museum, Princeton): 7.0/10

5. Szalona kobieta (1920 / National Museum of Western Art, Tokio): 7.0/10

6. Domy (1921 / Musée de l'Orangerie, Paryż): 7.0/10

7. Krajobraz z południa Francji (1922 / kolekcja prywatna): 7.0/10

8. Widok na Ceret (1922 / Baltimore Museum of Art, Baltimore): 8.0/10

9. Widok na Ceret (1922 / kolekcja prywatna): 6.0/10

10. Wieża kościoła Saint-Pierre w Céret (1922 / Princeton Art Museum, Princeton): 7.0/10

11. Indyk i pomidory (1923 / Musée de l'Orangerie, Paryż): 7.0/10

12. Martwa natura z płaszczką (1923 / Cleveland Museum of Art, Cleveland): 7.0/10

13. Wioska (1923 / Musée de l'Orangerie, Paryż): 7.5/10

14. Dziewczynka w różu (1924 / kolekcja prywatna): 7.0/10

15. Kobieta w różu (1924 / Saint Louis Art Museum, St. Louis): 6.5/10

16. Martwa natura z bażantem (1924 / Musée de l'Orangerie, Paryż): 6.5/10

17. Martwa natura z płaszczką (1924 / Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork): 8.0/10

18. Portret mężczyzny w filcowym kapeluszu (1924 / kolekcja prywatna): 7.0/10

19. Dziewczynka w różu (1925 / kolekcja prywatna): 7.0/10

20. Goniec hotelowy (1925 / Musée National d'Art Moderne, Paryż): 7.5/10

21. Indyk (1925 / Musée de l'Orangerie, Paryż): 7.5/10

22. Kaczka na niebieskim tle (1925 / Staatliche Kunsthalle Karlsruhe, Karlsruhe): 7.5/10

23. Oskubany kurczak (1925 / Musée de l'Orangerie, Paryż): 7.0/10

24. Tusza wołowa (1925 / Buffalo AKG Art Museum, Buffalo): 7.5/10

25. Tusza wołowa (1925 / Minneapolis Institute of Art, Minneapolis): 7.0/10

26. Kurczak (1926 / Museum of Fine Arts, Houston): 7.5/10

27. Goniec hotelowy w Maxim's (1927 / Buffalo AKG Art Museum, Buffalo): 7.5/10

28. Kelner piętrowy (1927 / Musée de l'Orangerie, Paryż): 7.0/10

29. Mała dziewczynka z lalką (1927 / Museum of Fine Arts, Houston): 7.5/10

30. Portret damy (1928 / Kunsthaus Zürich, Zurych): 7.5/10

31. Portret Madeleine Castaing (1929 / Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork): 6.5/10

32. Wielkie drzewo (1942 / Museu de Arte de São Paulo, São Paulo): 6.5/10

33. Wiosna w Champigny (1943 / Fundação Cultural Ema Gordon Klabin, São Paulo): 7.0/10